Het project AnarBib

Wat we doen

AnarBib is een geïntegreerd bibliotheeksysteem (ILS) — met andere woorden, de software waarmee een bibliotheek haar collectie kan ordenen, haar documenten catalogiseren, de uitleningen beheren, lezers ontvangen en samenwerken met andere bibliotheken. Wat de commerciële systemen duur, in stilte bespiedend en in voor onze praktijk vreemde termen doen, doet AnarBib gratis, openlijk, en met onze eigen categorieën.

Het project wordt vandaag gebruikt door een kleine kring proefbibliotheken, voornamelijk in Brazilië en Frankrijk. Het is bedoeld om mettertijd uit te breiden naar andere anarchistische bibliotheken in de wereld, door opeenvolgende aansluitingen bij het netwerk.

Waar het vandaan komt

AnarBib is ontstaan uit een gedeelde vaststelling: geen enkel bestaand hulpmiddel past werkelijk bij militante bibliotheken. De propriëtaire systemen (Koha hosted, BiblioCommons, Ex Libris) zijn ontworpen voor gefinancierde instellingen, met budgetten, ondersteuningscontracten en auditlogica. Ze beschrijven onze collecties slecht — een zelfuitgegeven pamflet, een zine, een campagnebrochure of een dossier met militante archieven passen niet in de voorziene hokjes. Ze behandelen lezers als data om te exploiteren. Ze sluiten de titelbeschrijvingen op in propriëtaire silo's. En hun economische logica is in directe tegenspraak met de anarchistische waarden: betaling, abonnement, commerciële afhankelijkheid.

De bestaande vrije systemen (Koha self-hosted, PMB) zijn ethisch beter, maar ontworpen voor universiteits- of gemeentebibliotheken. Ze zijn zwaar te installeren, complex te configureren, en hun documentaire model is niet het onze.

AnarBib vult die ruimte: vrije, gratis, meertalige software, ontworpen vanuit onze praktijk, voor onze collecties, op onze schaal.

Wat het politiek onderscheidt

AnarBib is niet alleen een technisch hulpmiddel. Het is een partijdige keuze op meerdere niveaus.

Lokale soevereiniteit. Elke aangesloten bibliotheek blijft volledig meester over haar collectie, haar regels, haar lezers en haar visuele identiteit. Geen enkele centrale coördinatie kan een interne keuze opleggen. Dat verschilt radicaal van de gehoste systemen waar de operator de technische regels dicteert en de autonomie van de bibliotheken beperkt.

Horizontale samenwerking. De bibliotheken van het netwerk wisselen titelbeschrijvingen, uitleningen en vaardigheden uit. Dat vermenigvuldigt het werk van elke bibliotheek zonder hiërarchie. Een in Belém gecatalogiseerde beschrijving is onmiddellijk herbruikbaar in Duinkerke, en omgekeerd. De coördinatoren van het netwerk zijn kameraden, geen autoriteiten.

Weigering van de vermarkting van gegevens. Er wordt geen enkele statistiek over leesgedrag verzameld. Geen algoritmische aanbevelingsmotor. Geen doorverkoop van gegevens. De informatie van lezers blijft in hun bibliotheek, is op verzoek verwijderbaar, en verlaat nooit het netwerk.

Echte kosteloosheid. Geen abonnement, geen premiumversie, geen functie achtergehouden voor betalende gebruikers. De code staat onder vrije licentie, leesbaar en aanpasbaar door ieder die er zin of bekwaamheid toe heeft.

Bewust gekozen meertaligheid. Het project wordt eerst in het Braziliaans-Portugees gedragen, daarna vertaald. Het Frans, Castiliaans, Engels, Italiaans, Duits, Catalaans, Esperanto, Nederlands en Grieks zijn beschikbaar. Andere talen (Baskisch, Zwitserduits, Pools, Turks…) kunnen op verzoek worden toegevoegd, door vrijwillige vertalers. Geen enkele taal heeft technische voorrang op de andere.

Wat het concreet doet

Aan de kant van de lezer biedt AnarBib:

• een zoekfunctie in de catalogus van één of meerdere bibliotheken, zonder dat een account nodig is;
• de mogelijkheid om een uitlening te reserveren, een raadpleging ter plaatse aan te vragen, lopende uitleningen te volgen, te verlengen en een verlanglijst te beheren;
• een persoonlijk account, gehost bij de lokale bibliotheek, met haar eigen regels (uitleentermijnen, afhaalmodaliteiten), niet op een gecentraliseerd platform.

Aan de kant van de bibliothecaris biedt AnarBib:

• een dashboard dat het werk van de dag genereert (te behandelen reserveringen, verwachte teruggaven, achterstanden, geplande afhalingen);
• een catalogiseringsinterface met twee niveaus — eenvoudige modus standaard, volledige modus voor experts — aangepast aan militante collecties (boeken, brochures, tijdschriften, pamfletten, audio, audiovisueel, digitale bronnen, dossiers, zines, archieven);
• het beheer van de circulatie (uitleningen, teruggaven, verlengingen, accountbeperkingen);
• het afdrukken van plaatskenmerk-etiketten, de opvolging van de inventaris, de communicatie per e-mail met de lezers;
• de instelbare visuele identiteit van elke bibliotheek (kleuren, lettertypen, beelden, welkomstboodschap) zonder de code aan te raken.

Aan de kant van het netwerk, en geleidelijk:

• het delen van lokaal geproduceerde bibliografische beschrijvingen, zodat andere bibliotheken ze kunnen hergebruiken;
• imports vanuit andere libertaire bibliotheken, archieven en partneruitgevers (wordt geopend);
• tijdelijke interbibliothecaire uitleningen en definitieve uitwisselingen van overtollige documenten (in voorbereiding).

Hoe het technisch gemaakt is

AnarBib is een webtoepassing. De frontend is in React (met Vite). De backend steunt op Supabase, een vrij platform gebouwd bovenop PostgreSQL, dat de database, de authenticatie, de bestandsopslag en de Edge-functies levert. De broncode is openbaar op Codeberg, onder vrije licentie.

De toepassing wordt geserveerd vanaf Codeberg Pages — een militante infrastructuur zonder winstoogmerk. De site die je nu leest, wordt daar eveneens gehost. Geen AWS, geen analytics, geen tracker. Eén bewust aanvaarde uitzondering op deze zelfhostingsdoctrine: de inlog- en registratiepagina's gebruiken Cloudflare Turnstile, een bescherming tegen bruteforce die uitsluitend op die toegangspunten actief is en de navigatie niet volgt. De rest van het traject heeft geen enkele Cloudflare-afhankelijkheid.

Voor de bibliotheken die zich bij het netwerk willen aansluiten, zijn twee formules mogelijk: een door het netwerk gehoste instantie (aanbevolen om te starten, zonder technische kennis vereist) of een autonome installatie op de infrastructuur van de bibliotheek (voor technisch uitgeruste kameraden).

Het hulpmiddel en het werk

AnarBib vervangt het werk van de bibliotheken niet. Het rust het uit.

Een militante anarchistische bibliotheek leeft door het geduldige en politieke werk van haar kameraden: kiezen wat in de collectie komt, de werken lezen voor men ze catalogiseert, begrijpen wat men beschrijft, lezers ontvangen met de tijd die nodig is, een plek doen leven, debatteren over verwervingskeuzes, het militante geheugen van generatie op generatie doorgeven. Geen enkele software doet dat in jouw plaats.

Het catalogiseren in het bijzonder is de kern van het vak. Beslissen dat een werk een boek is en geen brochure, een persoonsautoriteit toekennen in plaats van een collectiviteitsautoriteit, de onderwerpen kiezen die een collectie zullen beschrijven, beschrijvingen ordenen — dat zijn politieke en bibliotheconomische handelingen die tijd, lectuur, bekwaamheid en een collectieve dialoog binnen elke bibliotheek vergen.

AnarBib vergemakkelijkt dat werk: aangepaste interface, formulieren bedacht voor militante collecties, het delen van beschrijvingen tussen bibliotheken om niet over te doen wat elders al gedaan is. Maar het grondwerk blijft lokaal, militant en traag. Een bibliotheek die dat werk niet wil doen, heeft AnarBib niet nodig — ze moet de politieke vraag van wat catalogiseren betekent weer centraal stellen.

Hoe het bestuurd wordt

AnarBib heeft geen centraal orgaan. Er is geen formele vereniging, geen bureau, geen raad van bestuur. Het project leeft door twee complementaire gehelen: de gemeenschappelijke teksten die het kader stellen, en de menselijke kringen die het project dagelijks doen draaien.

De gemeenschappelijke teksten

Twee korte teksten volstaan voor het kader:

• het minimale handvest dat elke aangesloten bibliotheek bij haar toetreding erkent — tien korte artikelen die de gemeenschappelijke beginselen stellen;
• de toelatingspraktijk die beschrijft hoe het netwerk concreet een nieuwe kandidaat-bibliotheek onthaalt.

Beide teksten worden publiek geversioneerd en evolueren door discussie, zonder dat enige autoriteit ze eenzijdig oplegt.

De vier menselijke kringen

Vier kringen doen het project leven, onderscheiden maar verbonden.

De aangesloten bibliotheken. Zij laten hun collectie dagelijks draaien, ontvangen hun lezers, catalogiseren hun documenten en onthalen bij consensus de nieuwe kandidaten. Het is het operationele hart van het netwerk.

De lezers. Verbonden aan een aangesloten bibliotheek, lenen ze, raadplegen ze ter plaatse, reserveren ze en volgen ze hun uitleningen. Zij zijn de eerste bestemmelingen van het werk van de bibliotheken.

De onderhoudende kameraden van het project. Zij laten de code, de documentatie, de vertalingen en de technische infrastructuur evolueren. Het werk gebeurt door discussie en consensus tussen kameraden, zonder formele hiërarchie. De begeleidende bibliotheken (peters en meters) die elke nieuwe kandidaat-bibliotheek bijstaan, zijn een specifieke uitdrukking van deze kring.

Het Atelier autoriteiten. Een vierde, meer verspreide kring: die van de kameraden die aan geen enkele bibliotheek verbonden zijn maar bijdragen aan de zorg voor het libertaire geheugen door te werken aan de gedeelde bibliografische laag van het netwerk (persoonsautoriteiten, collectiviteiten, onderwerpen). Het is een werf die openstaat voor op zichzelf staande kameraden, in opbouw.

Deze vier kringen zijn niet hiërarchisch geordend. Ze hebben verschillende tijdsritmes, verschillende vaardigheden en verschillende engagementen. Het project houdt alleen stand omdat ze samen bestaan.